Niska ferrytyna, dobra hemoglobina? Poznaj ukryty niedobór żelaza

Wielu moich pacjentów przychodzi do mnie z wynikami badań, które na pierwszy rzut oka wydają się być w porządku hemoglobina w normie, a jednak czują się fatalnie. Często okazuje się, że kluczem do zrozumienia ich dolegliwości jest niski poziom ferrytyny. To właśnie ten parametr, często niedoceniany, sygnalizuje utajony niedobór żelaza, który może znacząco wpływać na nasze samopoczucie, zanim jeszcze pojawią się klasyczne objawy anemii.

Niska ferrytyna, dobra hemoglobina: co to naprawdę znaczy?

Kiedy mówimy o żelazie w organizmie, często myślimy przede wszystkim o hemoglobinie białku w czerwonych krwinkach, które transportuje tlen. I słusznie, bo to jej poziom jest kluczowy dla diagnozy anemii. Ale jest jeszcze jeden niezwykle ważny wskaźnik, o którym często zapominamy ferrytyna. Ferrytyna to nic innego jak białko magazynujące żelazo, swego rodzaju "bank" żelaza w naszym ciele. Jej niski poziom jest pierwszym i najwcześniejszym sygnałem, że zapasy tego pierwiastka zaczynają się wyczerpywać. Co istotne, hemoglobina może być jeszcze w normie, ponieważ organizm, w obliczu niedoboru, zużywa ostatnie rezerwy żelaza z ferrytyny na bieżącą produkcję czerwonych krwinek, aby utrzymać transport tlenu na odpowiednim poziomie.

Dlaczego zapasy żelaza topnieją, mimo prawidłowej morfologii?

Z mojego doświadczenia wynika, że przyczyn utajonego niedoboru żelaza może być wiele, a ich zidentyfikowanie jest kluczowe dla skutecznego leczenia. Jedną z najczęstszych jest po prostu dieta uboga w żelazo. Dotyczy to szczególnie osób na źle zbilansowanych dietach wegetariańskich i wegańskich, gdzie dostępność żelaza hemowego (najlepiej przyswajalnego) jest ograniczona. Również restrykcyjne diety niskokaloryczne, mające na celu szybką utratę wagi, często nie dostarczają wystarczającej ilości tego cennego pierwiastka.

• Utrata krwi: U kobiet w wieku rozrodczym, jedną z głównych przyczyn są obfite i długie miesiączki. Każdy cykl menstruacyjny to dla organizmu spora utrata żelaza, której często nie jesteśmy w stanie uzupełnić samą dietą. Innym, często niedocenianym problemem, są ukryte mikrokrwawienia z przewodu pokarmowego. Mogą one wynikać z wrzodów żołądka, polipów, hemoroidów, czy nawet długotrwałego stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), które podrażniają błonę śluzową.
• Zaburzenia wchłaniania: Nawet jeśli dostarczamy odpowiednią ilość żelaza z dietą, problem może leżeć w jego przyswajaniu. Choroby jelit, takie jak celiakia (nawet w postaci utajonej), choroba Leśniowskiego-Crohna czy zakażenie bakterią Helicobacter pylori, mogą znacząco upośledzać wchłanianie żelaza. Co więcej, coraz częściej obserwuję, że problemem jest niedokwaszony żołądek. Kwas solny jest niezbędny do uwolnienia żelaza z pożywienia i przekształcenia go w formę przyswajalną. Długotrwałe przyjmowanie leków z grupy inhibitorów pompy protonowej (IPP), stosowanych m.in. na zgagę, może drastycznie obniżyć kwasowość żołądka i tym samym ograniczyć wchłanianie żelaza.

Nie możemy zapominać również o zwiększonym zapotrzebowaniu na żelazo. Okres intensywnego wzrostu u młodzieży, ciąża i laktacja to naturalne etapy życia, kiedy organizm potrzebuje znacznie więcej tego pierwiastka. Podobnie jest u sportowców, zwłaszcza tych trenujących wytrzymałościowo, u których zwiększony wysiłek fizyczny prowadzi do większej utraty żelaza i jego zużycia.

Masz dobre wyniki, ale czujesz się źle? To mogą być objawy niskiej ferrytyny

To, co najbardziej niepokoi moich pacjentów z niską ferrytyną, to fakt, że mimo "dobrych" wyników morfologii, ich samopoczucie jest dalekie od optymalnego. Typowe objawy to przewlekłe zmęczenie, senność i brak energii, które nie ustępują nawet po długim odpoczynku. Często towarzyszy temu uczucie "mgły mózgowej", problemy z koncentracją i ogólne osłabienie funkcji poznawczych. Te symptomy mogą być niezwykle frustrujące, zwłaszcza gdy lekarz mówi, że "wszystko jest w normie".

• Problemy z włosami i paznokciami: Jednym z najbardziej widocznych i uciążliwych objawów, zwłaszcza dla kobiet, jest nadmierne wypadanie i przerzedzanie się włosów. Włosy stają się matowe, suche i tracą blask. Paznokcie również cierpią stają się łamliwe, kruche, rozdwajają się, a czasem pojawiają się na nich charakterystyczne podłużne bruzdy.
• Zmiany skórne i inne symptomy: Niska ferrytyna może objawiać się również bladością skóry, która staje się sucha i pozbawiona zdrowego kolorytu. Często obserwuję również pękanie kącików ust, czyli zajady. Mniej oczywiste symptomy to kołatanie serca, zadyszka przy niewielkim wysiłku, częste bóle i zawroty głowy, a także nieprzyjemny zespół niespokojnych nóg. Co więcej, niedobór żelaza osłabia układ odpornościowy, co może prowadzić do zwiększonej podatności na infekcje.

Jak skutecznie odbudować zapasy żelaza? Strategia krok po kroku

Odbudowa zapasów żelaza to proces, który wymaga cierpliwości i systematyczności, ale przede wszystkim odpowiedniej diagnostyki i planu działania. Zawsze podkreślam, że kluczowa jest współpraca z lekarzem, który pomoże zidentyfikować przyczynę niedoboru i zaplanować leczenie.

1. Kompleksowa diagnostyka: Poza podstawową morfologią i poziomem ferrytyny, lekarz może zlecić dodatkowe badania, aby uzyskać pełen obraz gospodarki żelazowej. Mówię tu o oznaczeniu poziomu żelaza w surowicy, transferyny, całkowitej zdolności wiązania żelaza (TIBC) oraz wysycenia transferyny (TSAT). Te parametry pozwalają ocenić, jak organizm transportuje i wykorzystuje żelazo. Jeśli podejrzewamy konkretną przyczynę, dalsze badania mogą obejmować testy na celiakię, obecność bakterii H. pylori czy badanie na krew utajoną w kale.
2. Dieta bogata w żelazo: To podstawa. Musimy dostarczyć organizmowi odpowiednią ilość tego pierwiastka z pożywieniem.
   • Żelazo hemowe (najlepiej przyswajalne):
     • Czerwone mięso (wołowina, cielęcina)
     • Podroby (szczególnie wątróbka)
     • Jaja
     • Ryby (tuńczyk, łosoś)
   • Żelazo niehemowe (pochodzenia roślinnego):
     • Rośliny strączkowe (soczewica, fasola, ciecierzyca)
     • Kasza gryczana
     • Pestki dyni, sezam
     • Buraki
     • Natka pietruszki
     • Suszone morele
3. Zwiększanie wchłaniania żelaza: To kluczowy element, o którym wielu zapomina. Witamina C jest potężnym sojusznikiem żelaza. Zawsze zalecam łączenie produktów bogatych w żelazo z tymi, które są źródłem witaminy C. Na przykład, do obiadu z mięsem dodaj paprykę, natkę pietruszki lub sałatkę z kiszonek. Po posiłku możesz zjeść owoc cytrusowy.
4. Unikanie "złodziei" żelaza: Istnieją substancje, które znacząco ograniczają wchłanianie żelaza.
   • Kawa i herbata: Zawarte w nich taniny mogą zmniejszyć wchłanianie żelaza nawet o 60-90%. Unikaj popijania posiłków bogatych w żelazo tymi napojami.
   • Produkty bogate w wapń/nabiał: Wapń również utrudnia wchłanianie żelaza. Staraj się nie spożywać nabiału (mleko, jogurty, sery) bezpośrednio przed, w trakcie ani po posiłku bogatym w żelazo.

Suplementacja żelaza: jak wybrać mądrze i uniknąć skutków ubocznych

W przypadku stwierdzonego niedoboru żelaza, sama dieta często nie wystarcza, aby szybko i skutecznie odbudować zapasy. Wtedy z pomocą przychodzi suplementacja, która jednak zawsze powinna odbywać się pod kontrolą lekarza. Na polskim rynku dostępne są różne formy żelaza. Najczęściej spotykamy siarczan żelaza, który jest skuteczny, ale u niektórych osób może powodować dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak zaparcia, nudności czy bóle brzucha. Alternatywą są chelaty żelaza (np. diglicynian żelaza), które są często lepiej tolerowane i powodują mniej skutków ubocznych. Mamy też glukonian żelaza. Wybór odpowiedniej formy jest indywidualny i powinien być dostosowany do Twoich potrzeb i tolerancji, zawsze w porozumieniu z lekarzem.

• Prawidłowe przyjmowanie suplementów: Aby zwiększyć skuteczność suplementacji i zminimalizować skutki uboczne, warto przestrzegać kilku zasad. Suplementy żelaza najlepiej przyjmować na czczo lub między posiłkami, popijając wodą lub sokiem z witaminą C (np. pomarańczowym). Unikaj jednoczesnego przyjmowania z kawą, herbatą, nabiałem czy lekami zobojętniającymi kwas żołądkowy, ponieważ mogą one znacząco zmniejszyć wchłanianie. Jeśli występują dolegliwości żołądkowe, można spróbować przyjmować żelazo z niewielkim posiłkiem, ale należy pamiętać, że może to nieco obniżyć jego przyswajalność. Pamiętaj, że suplementacja żelaza to proces, który wymaga regularności i cierpliwości, a co najważniejsze stałego nadzoru lekarskiego.
• Laktoferyna jako wsparcie: Warto wspomnieć o laktoferynie białku, które naturalnie występuje w mleku. Laktoferyna ma zdolność wiązania żelaza i może znacząco wspierać jego wchłanianie, jednocześnie działając przeciwzapalnie i regulując układ odpornościowy. W niektórych przypadkach, zwłaszcza gdy tradycyjna suplementacja jest słabo tolerowana, laktoferyna może być cennym sojusznikiem w walce o lepsze zapasy żelaza.

Droga do lepszego samopoczucia: kiedy efekty i jak monitorować postępy?

Odbudowa zapasów żelaza to proces, który wymaga czasu. Zazwyczaj poprawy samopoczucia można spodziewać się po kilku tygodniach regularnej suplementacji i zmian w diecie. Zmniejszy się zmęczenie, poprawi koncentracja, a włosy i paznokcie zaczną odzyskiwać zdrowy wygląd. Jednak pełna odbudowa zapasów ferrytyny, czyli wypełnienie "banku" żelaza, trwa znacznie dłużej często kilka miesięcy. To dlatego tak ważne jest, aby nie przerywać suplementacji zbyt wcześnie. Kluczowe jest również regularne monitorowanie poziomu ferrytyny pod nadzorem lekarza. Dzięki temu możemy ocenić skuteczność leczenia i dostosować dawkowanie, aby osiągnąć optymalne wyniki.

Pamiętajmy, że samo branie tabletek z żelazem to tylko część rozwiązania. Jeśli nie zostanie znaleziona i wyeliminowana pierwotna przyczyna niedoboru, problem będzie powracał. Suplementacja jest leczeniem objawowym, które łagodzi skutki, ale długotrwałe efekty i prawdziwa poprawa zdrowia wymagają holistycznego podejścia od diety, przez styl życia, po ewentualne leczenie chorób podstawowych. Tylko wtedy możemy liczyć na trwałe i satysfakcjonujące rezultaty.